In de metro moet je opletten. Er zijn meer dan driehonderd stations en ze hebben allemaal soortgelijke namen. Ze heten naar heiligen, obscure dode politici (Ledru-Rollin, Jules Ferry) en lang vergeten veldslagen (Eylau, Rivoli). Als je niet oplet, als je bijvoorbeeld een boek zit te lezen, rij je je station zo voorbij. Zo kwam ik niet bij Place de Clichy weer aan de oppervlakte, maar bij Porte de Clichy. Ik stond in het kabaal van de Boulevard Périphérique en in de schaduw van het Tribunal, de rechtbank van Parijs. Het is geen indrukwekkende tempel voor de godin der gerechtigheid, zoals het Palais de Justice op Île de la Cité. Het inspireert geen respect voor de wijsheid van de wet, maar ontzag voor grootschalige bureaucratische efficiëntie. Omdat ik er nu toch al was en nieuwsgierig van aard ben, ging ik naar binnen. Ik liep een willekeurige rechtszaal in. De verdachte had in het 19de arrondissement zijn buurman met een fles op zijn hoofd geslagen. De procureur maakte er een speerpunt van dat het een glázen fles was en dus praktisch een moordwapen. Het criminele en sociale doopceel van de verdachte werd gelicht. Hij was geboren in Senegal en woonde al lang genoeg in Frankrijk om in 2004 in Bordeaux veroordeeld te worden tot zes maanden voor een mislukte roofoverval. Hij had ook een aantal diefstallen op zijn naam en in de tussentijd meestal gewoon gewerkt, maar sinds 2015 zat hij in de bijstand. Zijn advocaat had er weinig fiducie in. Hij ontkende niet dat zijn cliënt in de fout was gegaan, maar hield een betoog over de voortdurend stijgende kosten van levensonderhoud en de grote werkloosheid, die vooral het 19de en 20ste arrondissement troffen. Hij wilde er statistieken bijhalen, maar de procureur wierp tegen dat het met de werkloosheid in Frankrijk best meeviel en dat zij ook last had van de hoge prijzen, maar dat het nooit in haar hoofd was opgekomen om haar buurman de hersens in te slaan. De verdachte en zijn slachtoffer kwamen zelf niet aan het woord, de eerste vast op advies van zijn advocaat en de tweede omdat hij nog in het ziekenhuis lag. De drie rechters van het tribunaal zeiden ook niets. Of ze aandachtig zaten te luisteren kon je niet met zekerheid zeggen, omdat ze alle drie een computerscherm voor hun neus hadden. Ze maakten wel een serieuze indruk, dus ik denk niet dat ze digitale versies van patience, galgen of zeeslag zaten te spelen. Ik was benieuwd hoe het vonnis zou uitvallen, maar de raderen van het recht draaien langzaam. De zitting werd verdaagd en de flessentrekker afgevoerd door een streng kijkende cipier in donkerblauw uniform. Ik liep naar de rechtszaal ernaast. Een groep mensen kwam naar buiten met in hun midden een huilende vrouw. Hier was echt iets gebeurd, maar ik had het gemist. De portier hield me tegen en zei dat het hof ging sluiten. De hal van het gerechtshof is groot, hoog, hel verlicht en kaal. De vloer glimt, voetstappen klinken hol en stemmen zijn gedempt. Je voelt je maar een klein mensje als je naar de uitgang loopt en je haalt opgelucht adem als je weer buiten staat. Maar de afschrikkende uitstraling van het tribunaal reikt niet ver. Op het plein voor het gebouw is een metro-ingang. Daar staan, net zoals bij alle stations aan de noordkant van de stad, een paar jongens accijnsvrije, gesmokkelde sigaretten te verkopen. Brief uit Parijs 2, verschenen in ARGUS 229, augustus 2026

Père Lachaise worked in education, but he owes his fame to his side job as confessor to Louis XIV. He lived with a pack of Jesuits in a large house on the east side of the city. The revolution not only made short work of the monarchy, but also of the Catholic Church's real estate. Napoleon had the Jesuits' vegetable garden ploughed up and turned it into a public cemetery. It is only a fifteen-minute walk from my apartment, and I pop over there every now and then to visit Proust and Oscar Wilde. If you get lost—and that is a pleasure among the large old trees—you sometimes bump into Chopin, or Modigliani, or Jim Morrison. One afternoon, as I was looking for the exit, it occurred to me that the cemetery is so famous that if you ever want to be buried there yourself, you have to think ahead a bit. I assumed there would be a substantial waiting list and that it was high time to put my name on it. I hoped you would be able to indicate a preference. I could, after my death, live with idea of having Proust or Wilde as a neighbor. Or with Edith Piaf; she’ll probably keep her mouth shut in the evenings now. Preferably not Morrison; I’ve always thought he was a pretentious loudmouth. Most of all, I would like to lie next to the Mur des Fédérés, in a corner of the cemetery, where the last Communards gathered in late May 1871 after their attempt to turn Paris into something socialist had failed. They held out to the last man against the government army. That was heroic, and practical too. They could be buried right there on the spot. The cemetery’s office is on all sides surrounded by gravestones, so you can get used to the idea. And there is no waiting list. At first, I misunderstood that. For a moment, I thought you could just knock on the gate when the time came. That seemed a reassuring thought to me, and of course, it was too good to be true. The official on duty, a friendly man who gave the impression that he often talked with people who think about death, explained that you had to call to ask if there was a spot available. One may only call if one lives in Paris, he said—which seemed quite logical to me at a municipal cemetery—and if one is dead. In French, you can get away with that; “on” is much more versatile than one —so he didn't understand why I had to hold back my laughter. A waiting list, he concluded, would be unfair. Every citizen, rich or poor, famous or obscure, must have the same chance. During our conversation, he received three calls and had to turn people away each time. ‘Do you ever have funerals here?’ I asked. 'Certainly, monsieur ‘,’ said the official proudly. ‘Many families have thought about the future and have a grave with some space left. And sometimes someone who calls gets lucky; that happens too. Moreover, there is always room in our crematorium.’

Père Lachaise werkte in het onderwijs, maar hij dankt zijn faam aan zijn bijbaantje als biechtvader van Lodewijk XIV. Hij woonde met een roedel jezuïeten in een groot huis aan de oostkant van de stad. De revolutie maakte niet alleen korte metten met het koningshuis, maar ook met het vastgoed van de katholieke kerk. Napoleon liet de moestuin van de jezuïeten omploegen en maakte er een openbare begraafplaats van. Het is maar een kwartiertje van mijn appartement en ik loop er zo nu en dan even heen om bij Proust en Oscar Wilde langs te gaan. Als je verdwaalt - en dat is een genoegen tussen de grote oude bomen - kom je soms zomaar Chopin tegen, of Modigliani, of Jim Morrison. Op een namiddag toen ik op zoek was naar de uitgang kwam het bij me op dat de begraafplaats zo beroemd is dat je, als je er zelf ooit wilt liggen, een beetje vooruit moet denken. Ik nam aan dat er een flinke wachtlijst zou zijn en dat het hoog tijd was om mijn naam erop te zetten. Ik hoopte dat je een voorkeur zou kunnen opgeven. Met Proust of Wilde als buurman zou ik na mijn dood best kunnen leven. Of met Edith Piaf, die zal nu ‘s avonds haar mond wel houden. Morrison liever niet, die heb ik altijd een pretentieuze schreeuwlelijk gevonden. Het liefste zou ik bij de Mur des Fédérés liggen, in een uithoek van de begraafplaats, waar de laatste Communards zich eind mei 1871 verzamelden nadat hun poging om van Parijs iets socialistisch te maken was mislukt. Ze hielden tot de laatste man stand tegen het leger van de regering. Dat was heroïsch, en ook praktisch. Ze konden meteen ter plekke worden begraven. Het bureau dat erover gaat is midden tussen de grafzerken, zodat je vast aan het idee kunt wennen. En er is geen wachtlijst. Eerst begreep ik dat verkeerd. Ik dacht even dat je gewoon kon aankloppen als het zover was. Dat leek me een geruststellend idee en het was natuurlijk te mooi om waar te zijn. De dienstdoende ambtenaar, een vriendelijke man die de indruk wekte dat hij vaak sprak met mensen die over de dood nadenken, legde uit dat je moest bellen om te vragen of er plaats was. Men mag alleen bellen als men in Parijs woont, zei hij, wat mij nogal logisch leek op een gemeentelijke begraafplaats, en als men dood is. In het Frans kan je dat maken, “on” is veelzijdiger dan ons “men”, dus hij snapte niet waarom ik mijn lachen in moest houden. Een wachtlijst, besloot hij, zou onrechtvaardig zijn. Elke burger, arm of rijk, beroemd of obscuur, moet dezelfde kans hebben. Tijdens ons gesprek werd hij drie keer gebeld en moest telkens nee verkopen. ‘Vinden hier ooit begrafenissen plaats?’ vroeg ik. ‘Jazeker, monsieur,’ zei de ambtenaar trots. ‘Veel families hebben aan de toekomst gedacht en beschikken over een graf waar nog wat plaats over is. En soms heeft iemand die opbelt ineens geluk, dat komt ook voor. Bovendien is er altijd ruimte in ons crematorium.’

When we sailed to the Bahamas, the children were eleven and thirteen. They were in school, of course, but in the US education is organized in a unique way. There are no national examinations, there is no Federal oversight or inspection, everything is done at a local level. In addition, there are countless private schools that do not answer to any authority. Nico and Jana attended the public school. On the advice of the principal I called the County Commissioner and told him we were going away for a while. 

In the autumn of 1980 I traveled by train from Holland via Osnabrück and Hanover to East Berlin. I was twenty-six at the time. On the way I read "The Berlin Stories" by the English writer Christopher Isherwood, who was riding the same rails exactly fifty years earlier, when he was twenty-six.

Toen we naar de Bahama's zeilden waren de kinderen elf en dertien. Ze zaten natuurlijk gewoon op school, maar in Amerika is het onderwijs op een unieke manier geregeld. Landelijke examens bestaan niet, er is geen ministerie dat toezicht houdt, alles gebeurt op plaatselijk niveau. Er zijn bovendien talloze particuliere scholen die zich van geen enkele inspectie iets aantrekken. Nico en Jana zaten op de openbare gemeenteschool. Op advies van de directeur belde ik het kantoor van de wethouder en vertelde dat we een tijdje weg gingen. 

'He live here?' the punk asked. 'This is a restaurant.' 'It's the right address ,' I said. We parked at the bottom of the hill, at the river bank. 'Caddie ain't here,' the punk said. He had a talent for making superfluous remarks. The parking lot was empty. I straightened my tie and got out of the car. The punk didn't move.

Even dachten we dat we in de verte een grote witte stad zagen. We zagen paleizen en kathedralen en herenhuizen met hoge puntdaken, die waren omringd door een muur met glinsterende torens. In werkelijkheid waren het honderden immense ijsbergen die de horizon van noord tot zuid opvulden. Toen we dichterbij kwamen brak de muur van ijs open en tussen de grote bergen lagen velden vol schotsen en kleinere ijsbrokken. We hadden nog tien mijl te gaan tot Ilulissat aan de mond van de Jakobshavn Isfjord, maar konden niet verder. De Isfjord is de grootste gletscher aan de westkust van Groenland en de baarmoeder van alle ijsbergen in de Atlantische Oceaan. 

Teresa was na de Fiesta van de heilige Salvador in de stad blijven hangen, meer zomaar dan met opzet, en na een week was haar geld op. 'Ik blijf liever hier,' zei ze. 'Thuis in Gotera is toch geen werk, en het is er zo saai door de oorlog.' Ze zat op de rand van Antonieta's bed. 'Blijf dan,' zei Antonieta vanuit de douche. Ze waste haar voeten in de wasbak. 'Hoe laat is het? Is het al zo laat? Het water is op.' 'Ik heb geen geld,' zei Teresa. 'Don Berto vroeg gisteren wanneer ik zou betalen, omdat hij ook rekeningen heeft.' Antonieta kwam uit de douche, in een vuilwit nachthemd. 'Ik wou dat het meer regende, dan hadden we meer water ' 'Je kan ook eerder opstaan,' zei Teresa, die haar kleren al had gewassen in de